علت خونریزی واژن هنگام و بعد از رابطه؛ کِی نگران‌کننده است؟

علت خونریزی بعد از رابطه در بیشتر موارد ساده و قابل‌درمان است. اگر موقع رابطه یا بعد از آن خون دیده‌اید، اول بدانید که این اتفاق غیرمعمول نیست. در مرورهای پزشکی، حدود ۰٫۷ تا ۹ درصد زنانِ دارای عادت ماهانه این تجربه را گزارش کرده‌اند (Tarney و Han). بیشتر علت‌ها هم خوش‌خیم‌اند: التهاب یا پولیپ دهانه‌ی رحم، خشکی واژن، خراش کوچک یا عفونت قابل‌درمان.

با این حال نباید آن را نادیده گرفت. گاهی خونریزی بعد از رابطه اولین نشانه‌ی مشکلی در دهانه‌ی رحم است. پس اگر تکرار می‌شود، بعد از یائسگی رخ داده یا با درد و ترشح غیرعادی همراه است، یک‌بار پزشک آن را ببیند.

پرونده‌ی شما در مطب محرمانه می‌ماند و می‌توانید ابتدا بدون گفتن نام، تلفنی سؤال بپرسید. برای گفت‌وگو، با مطب تماس بگیرید.

چرا موقع رابطه یا نزدیکی خون می‌آید؟

اگر می‌پرسید «خونریزی واژن هنگام رابطه نشانه‌ی چیست؟»، جواب کوتاه این است: در بیشتر موارد نشانه‌ی تحریک یا التهاب دهانه‌ی رحم، پولیپ یا خشکی واژن است، نه یک بیماری جدی؛ ولی اگر تکرار شود باید علتش روشن شود.

نام پزشکی این حالت «خونریزی پس از مقاربت» (postcoital bleeding) است و شامل لکه‌بینی یا خونریزی‌ای می‌شود که به پریود ربطی ندارد و حین یا بعد از رابطه رخ می‌دهد. منبع خون بیشتر وقت‌ها سطح دهانه‌ی رحم یا دیواره‌ی واژن است، یعنی جاهایی که در رابطه تحریک یا کشیده می‌شوند (Tarney و Han).

دهانه‌ی رحم بافتی ظریف و پررگ دارد. اگر ملتهب باشد، پولیپ داشته باشد یا بافت داخلی‌اش بیرون‌تر آمده باشد، حتی یک اصطکاک ساده برای خون‌آمدن کافی است. در زنان یائسه هم بافت واژن به‌خاطر کمبود استروژن نازک و حساس می‌شود.

شایع‌ترین علت‌های خونریزی هنگام رابطه کدام‌اند؟

التهاب یا عفونت دهانه‌ی رحم

در بررسی ۲۰۱ زنی که به‌خاطر خونریزی بعد از رابطه نمونه‌برداری شدند، شایع‌ترین یافته التهاب دهانه‌ی رحم (سرویسیت) بود: حدود یک‌سوم موارد (Cohen و همکاران). بعضی از این التهاب‌ها عفونی‌اند؛ مثلاً کلامیدیا، سوزاک، تریکوموناس و باکتری‌های دیگر (Tarney و Han).

بیشتر آدم‌ها با کلامیدیا علامتی ندارند. ولی در زنان گاهی خونریزی بعد از رابطه یا بین پریودها، ترشح غیرعادی، سوزش ادرار و درد پایین شکم دیده می‌شود (NHS). مهم است چون عفونت درمان‌نشده می‌تواند به قسمت‌های بالاتر دستگاه تناسلی بالا برود (Tarney و Han).

اگر رابطه‌ی بدون کاندوم داشته‌اید، درباره‌ی عفونت کلامیدیایی، سوزاک در زنان و تریکوموناس واژینالیس بخوانید. این عفونت‌ها با آزمایش تشخیص داده می‌شوند و درمان دارند؛ لازم نیست از آن خجالت بکشید.

پولیپ دهانه‌ی رحم

پولیپ زائده‌ی کوچک، نرم و خوش‌خیمی است که روی دهانه‌ی رحم می‌روید. در حدود ۴ درصد مراجعان زنان دیده می‌شود و شکننده است: با کوچک‌ترین تماس خون می‌دهد (Tarney و Han). برای همین خونریزی بعد از رابطه یکی از نشانه‌های شناخته‌شده‌ی آن است.

اکتروپیون (فرسایش دهانه‌ی رحم)

در اکتروپیون، بافتی که معمولاً داخل کانال دهانه‌ی رحم است کمی بیرون‌تر می‌آید و در معرض واژن قرار می‌گیرد. این بافت ظریف‌تر است و راحت‌تر خون می‌دهد. وجود اکتروپیون به‌خودی‌خود بیماری نیست و در نوجوانی، بارداری و مصرف قرص‌های ضدبارداری دیده می‌شود (Tarney و Han).

خشکی واژن و خراش کوچک

بدون لغزندگی کافی، اصطکاک می‌تواند بافت واژن یا دهانه‌ی رحم را تحریک کند. NHS خشکی واژن را در دوره‌ی یائسگی، بارداری و شیردهی، با برخی داروها (مثل ضدبارداری هورمونی و ضدافسردگی)، بعد از برداشتن رحم و در درمان‌های سرطان شایع می‌داند و برای پیشگیری، پرهیز از شوینده‌های عطردار و فرصت کافی برای تحریک پیش از رابطه را پیشنهاد می‌کند (NHS).

اگر خراش کوچک‌تان را با ترک‌خوردگی دیده‌اید، مقاله‌ی ترک‌خوردگی واژن را هم بخوانید. و اگر رابطه برایتان دردناک است، علت درد در رابطه جنسی کمک می‌کند.

نازک‌شدن بافت واژن بعد از یائسگی

با کم‌شدن استروژن، دیواره‌ی واژن نازک، خشک و شکننده می‌شود و ممکن است در رابطه خون بیاید. درد هنگام رابطه، سوزش و خشکی هم معمولاً همراهش هستند (Tarney و Han). ولی نباید هر خونریزی بعد از یائسگی را به «خشکی» نسبت داد؛ این گروه باید حتماً بررسی شوند، چون علت‌های دیگر هم ممکن است.

علت‌های کمتر شایع

زخم‌های پوستی-مخاطی مثل لیکن پلان، افتادگی اندام‌های لگنی، تومورهای عروقی خوش‌خیم و گاهی آسیب ناشی از آزار جنسی هم می‌توانند در فهرست باشند (Tarney و Han). اگر رابطه به میل شما نبوده یا از آسیب می‌ترسید، می‌توانید بدون قضاوت و محرمانه با پزشک حرف بزنید.

نکته‌ی مهم: بیماری دهانه‌ی رحم و HPV

بیشتر خونریزی‌های بعد از رابطه علت خوش‌خیم دارند. با این حال NHS این خونریزی را جزو علائم سرطان دهانه‌ی رحم هم می‌آورد، و برای همین بررسی‌اش منطقی است.

یک مرور سیستماتیک در ۲۰۰۶ که خودش شواهدش را ضعیف می‌داند، خطر سرطان دهانه‌ی رحم را برای زنی در جامعه که خونریزی بعد از رابطه پیدا می‌کند، بسته به سن برآورد کرد: از حدود یک در ۴۴٬۰۰۰ در سنین ۲۰ تا ۲۴ سال تا حدود یک در ۲٬۴۰۰ در ۴۵ تا ۵۴ سالگی (Shapley و همکاران).

یعنی احتمالش با بالارفتن سن بیشتر می‌شود. این عددها مال کل جامعه است. در زنانی که به‌خاطر این خونریزی به کلینیک تخصصی ارجاع شده‌اند، سهم سرطان بیشتر گزارش شده است؛ مرور Tarney و Han آن را حدود ۳ تا ۵٫۵ درصد ذکر می‌کند (Tarney و Han). پس عدد کوچکِ جامعه دلیلی برای عقب‌انداختن بررسی نیست.

در مطالعه‌ی ۴۱۱ زنی که به‌خاطر همین خونریزی کولپوسکوپی شدند، بیشتر یافته‌ها خوش‌خیم بود: در ۲۰۱ نمونه‌ی بیوپسی فقط ۲ مورد تغییر پیش‌سرطانی پیشرفته‌تر (CIN2/3) و ۱ مورد سرطان گزارش شد.

در عین حال، حدود ۱۵٫۶ درصد این زنان دست‌کم تغییرات خفیف سلولی (کویلوسیتوز، کوندیلوم یا CIN1 به بالا) داشتند (Cohen و همکاران). پیام این اعداد روشن است: احتمال بیماری جدی کم است، اما صفر نیست و بررسی منطقی است.

تقریباً همه‌ی سرطان‌های دهانه‌ی رحم به عفونت با انواع پرخطر ویروس HPV مربوط‌اند (NHS). خبر خوب این است که تغییرات سلولی پیش از سرطان معمولاً بی‌علامت‌اند و با غربالگری پیدا می‌شوند، خیلی قبل از اینکه خونریزی‌ای در کار باشد (Tarney و Han).

برای آشنایی بیشتر با ویروس، زگیل تناسلی چیست را بخوانید. دانستن اینکه HPV بسیار شایع است و داشتنش به معنای کم‌احتیاطی نیست، کمک می‌کند با آرامش بیشتری سراغ بررسی بروید.

کِی باید به پزشک مراجعه کنم؟

کِی خونریزی بعد از رابطه نیاز به بررسی دارد؟

• خونریزی بیش از یک‌بار تکرار شده است
• بعد از یائسگی رخ داده است
• با درد لگن یا شکم، درد حین رابطه، تب یا ترشح بدبو همراه است
• مقدار خون زیاد است یا مثل پریود سنگین ادامه پیدا می‌کند
• ترشح واژن تغییر کرده یا بین دو پریود هم خونریزی دارید
• احتمال بارداری وجود دارد
• رابطه‌ی بدون کاندوم داشته‌اید و نگران عفونت مقاربتی هستید

NHS توصیه می‌کند هر خونریزی غیرعادی واژن، از جمله خونریزی حین یا بعد از رابطه، بین پریودها یا بعد از یائسگی، به پزشک نشان داده شود، و می‌گوید این علائم علت‌های فراوانی دارند و داشتنشان لزوماً به معنای سرطان نیست؛ اما اگر علت سرطانی باشد، کشف زودهنگام شانس موفقیت درمان را بیشتر می‌کند (NHS).

اگر خونریزی خیلی شدید است یا با سرگیجه و درد شدید همراه است، منتظر وقت معمولی نمانید و همان روز اقدام کنید.

و اگر خونریزی یک‌بار و کم بود و دیگر تکرار نشد، باز هم اشکالی ندارد که سؤالتان را بپرسید. بر پایه‌ی یک مرور، در زنان قبل از یائسگی که خونریزی داشتند، در حدود نیمی از موارد ظرف دو سال بدون تکرار خودبه‌خود برطرف شد (Tarney و Han)؛ ولی نمی‌شود پیش از بررسی دانست شما در کدام گروه هستید.

خونریزی بعد از ارگاسم، بدون درد یا صورتی کم‌رنگ: یعنی چه؟

چند سؤال تکراری است که مردم می‌پرسند، با جواب کوتاه:

• خونریزی بعد از ارگاسم: در تعریف پزشکی، خونریزی «حین یا بعد از رابطه» همه‌ی این موقعیت‌ها را در بر می‌گیرد؛ پس علت‌هایی که بالا خواندید برای آن هم صدق می‌کند.
• خونریزی حین رابطه بدون درد: درد نداشتن علامت اطمینان‌بخشی نیست. پولیپ و اکتروپیون ممکن است فقط با خونریزی خودشان را نشان دهند و تغییرات پیش‌سرطانی هم معمولاً علامت ندارند.
• لکه‌بینی صورتی کم‌رنگ بعد از رابطه: ممکن است خون رقیق‌شده با ترشحات باشد و اغلب علت ساده‌ای دارد، ولی تکرار آن همان ارزش خونریزی پررنگ را دارد.

پزشک برای پیدا کردن علت چه کار می‌کند؟

معمولاً با چند پرسش ساده شروع می‌شود: چرخه‌ی پریودتان، اینکه خونریزی فقط بعد از رابطه است یا بین دو پریود هم رخ می‌دهد، درد، ترشح، سابقه‌ی عفونت یا شریک جنسی تازه و آخرین غربالگری دهانه‌ی رحم. بعد معاینه‌ی لگن و دیدن دهانه‌ی رحم با اسپکولوم انجام می‌شود تا پولیپ، التهاب، اکتروپیون یا زخم دیده شود (Tarney و Han).

بسته به یافته‌ها ممکن است آزمایش عفونت‌های مقاربتی (کلامیدیا، سوزاک، تریکوموناس)، آزمایش بارداری، پاپ اسمیر یا تست HPV و در صورت لزوم کولپوسکوپی (دیدن دهانه‌ی رحم با بزرگ‌نمایی) لازم شود.

NHS هم می‌گوید معاینه نباید دردناک باشد، هرچند ممکن است ناراحت‌کننده باشد، و شما می‌توانید هر لحظه بخواهید متوقف شود (NHS).

یک نکته: به نوشته‌ی مرور Tarney و Han، جواب طبیعی پاپ اسمیر به‌تنهایی همیشه نمی‌تواند سرطان را رد کند. پس اگر خونریزی ادامه دارد، پزشک ممکن است معاینه‌ی دقیق‌تری بخواهد. این به معنای بدبینی نیست، فقط احتیاط است.

غربالگری دهانه‌ی رحم و واکسن HPV

غربالگری مهم‌ترین ابزار برای گرفتن مشکل پیش از ایجاد علامت است. NHS در بریتانیا زنان ۲۵ تا ۶۴ سال را به غربالگری منظم دعوت می‌کند و می‌گوید این آزمایش تغییرات سلول‌های دهانه‌ی رحم را قبل از تبدیل‌شدن به سرطان پیدا می‌کند.

همین منبع می‌گوید واکسن HPV در برابر انواعی از ویروس که پشت بیشتر این سرطان‌هاست محافظت می‌کند (NHS). زمان‌بندی غربالگری برای شما را پزشک تعیین می‌کند.

برای اینکه نوبت بعدی غربالگری شما چه زمانی است، با پزشک یا ماما صحبت کنید. اگر درباره‌ی واکسن می‌پرسید، واکسن زگیل تناسلی (گارداسیل) را بخوانید.

NHS همچنین کاندوم را مفید می‌داند، اما یادآوری می‌کند که کل پوست ناحیه‌ی تناسلی را نمی‌پوشاند و محافظت کامل نیست، و سیگار را هم از عوامل مؤثر بر خطر سرطان دهانه‌ی رحم می‌داند.

درمان خونریزی بعد از رابطه چیست؟

درمان به علت بستگی دارد، و تا علت پیدا نشود نمی‌شود درمان درست انتخاب کرد:

• عفونت: با آزمایش مشخص می‌شود؛ مثلاً کلامیدیا با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود (NHS).
• پولیپ: پزشک تصمیم می‌گیرد برداشته شود یا نه.
• اکتروپیون: خودش بیماری نیست؛ اگر خونریزی آزاردهنده باشد، پزشک روش مناسب را پیشنهاد می‌کند.
• خشکی یا نازکی بافت: روان‌کننده و مرطوب‌کننده، و اگر پزشک صلاح بداند، فرآورده‌های استروژنی.
• تغییرات سلولی یا بیماری دهانه‌ی رحم: با پیگیری تخصصی (کولپوسکوپی و نمونه‌برداری) و درمان متناسب با نتیجه.

برای خشکی واژن، NHS استفاده از روان‌کننده‌ی پایه‌آب قبل از رابطه، مرطوب‌کننده‌ی واژینال، پرهیز از صابون و شوینده‌ی عطردار و تقویت تحریک قبل از رابطه را پیشنهاد می‌کند.

اگر علت هورمونی باشد، پزشک ممکن است کرم یا ژل استروژن بدهد، ولی این درمان برای همه توصیه نمی‌شود و باید با پزشک در میان گذاشته شود (NHS).

آیا لازم است رابطه را قطع کنم؟

لزوماً نه. اگر یک‌بار خونریزی کم داشته‌اید و درد یا ترشح غیرعادی ندارید، روان‌کننده‌ی پایه‌آب (که NHS برای خشکی پیشنهاد می‌کند) می‌تواند اصطکاک را کم کند. ولی اگر خونریزی تکرار شد، وقت معاینه بگیرید و درباره‌ی ادامه‌ی رابطه تا روشن‌شدن علت با پزشک مشورت کنید.

شریک جنسی‌تان هم نباید احساس تقصیر کند. بیشتر علت‌ها به رفتار او مربوط نیست و گفت‌وگوی صادقانه بین شما دو نفر، به کاهش اضطراب هر دو کمک می‌کند.

تا قبل از معاینه چه کارهایی بی‌خطر است؟

تا وقتی به پزشک می‌رسید، چند کار ساده می‌تواند کمک کند و ضرری ندارد:

• اگر خشکی دارید، از روان‌کننده‌ی پایه‌آب استفاده کنید.
• رابطه را آهسته‌تر پیش ببرید و اگر درد دارید متوقف شوید.
• تاریخ، میزان خون و رنگ آن را یادداشت کنید؛ این یادداشت به پزشک کمک می‌کند.
• اگر هنوز تکلیف عفونت مقاربتی روشن نیست، از کاندوم استفاده کنید.
• اگر خون ممکن است ربطی به عادت ماهانه داشته باشد، مقاله‌ی بارداری در دوران قاعدگی درباره‌ی تفاوت لکه‌بینی و پریود را ببینید.

NHS توصیه می‌کند ناحیه‌ی واژن را با صابون و شوینده‌ی عطردار نشویید و دوش واژینال نگیرید. برای هر دارویی هم بهتر است اول علت روشن شود.

در مطب چگونه کمک می‌کنیم؟

در مطب دکتر عباس انتظاری، متخصص پزشکی اجتماعی و طب پیشگیری با دوره‌های تکمیلی در زنان و سلامت جنسی، می‌توانید درباره‌ی این موضوع‌ها بدون عجله و بدون قضاوت گفت‌وگو کنید. نیازی نیست همه‌ی جزئیات را پیش از تماس بدانید.

پرونده‌ی شما محرمانه است و می‌توانید ابتدا بدون گفتن نام تلفنی سؤال بپرسید. برای گفت‌وگو، با مطب تماس بگیرید. برای آشنایی با بیماری‌های مقاربتی هم می‌توانید بیماری‌های مقاربتی را بخوانید.

دکتر عباس انتظاری، متخصص طب پیشگیری در زعفرانیه