زگیلهای دهانی، ضایعات خوشخیم مخاط دهان هستند که توسط انواع مختلف ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) ایجاد میشوند. اگرچه بیشتر این زگیلها بدون علامت بوده و بهصورت خودبهخود برطرف میشوند، برخی میتوانند دردناک باشند، مشکلات بلع یا صحبت ایجاد کنند و از نظر زیبایی برای فرد آزاردهنده باشند.
علاوه بر این، وجود زگیلهای دهانی میتواند نشاندهنده افزایش خطر ابتلا به برخی بیماریهای دیگر باشد.
وقتی صحبت از ویروس پاپیلومای انسانی یا HPV میشود، اغلب ذهن افراد به سمت سرطان دهانه رحم میرود. اما واقعیت این است که HPV فقط به این ناحیه محدود نیست و میتواند باعث بروز بیماریهای مختلفی در ناحیه سر و گردن از جمله گلو، لوزهها، زبان و حنجره شود. در سالهای اخیر، توجه پزشکان و پژوهشگران به نقش HPV در برخی سرطانهای ناحیه سر و گردن بهویژه سرطان اوروفارنکس (پشت زبان و لوزهها) افزایش یافته است.
این مقاله با هدف آموزش بیماران و عموم مردم نوشته شده و به زبان ساده توضیح میدهد HPV چیست، چگونه منتقل میشود، چه بیماریهایی در سر و گردن ایجاد میکند، علائم هشداردهنده کداماند و چگونه میتوان از این بیماریها پیشگیری کرد.
علل زگیلهای دهانی
عامل اصلی زگیل در دهان و زبان و حلق، عفونت با ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) است. از میان بیش از 200 نوع HPV، تنها تعداد محدودی با زگیلهای دهانی مرتبط هستند. انواع شایع HPV که با زگیلهای دهانی ارتباط دارند، HPV-6 و HPV-11 هستند که بهعنوان انواع کمخطر شناخته میشوند. با این حال، برخی از انواع پرخطر HPV نیز میتوانند زگیلهایی در دهان ایجاد کنند که در موارد نادر ممکن است به سرطان منجر شوند.
راههای انتقال HPV به دهان
- رابطه جنسی دهانی: رایجترین راه انتقال ویروس، تماس دهانی با آلت تناسلی، واژن یا مقعد فرد آلوده است.
- تماس غیرجنسی: استفاده مشترک از وسایل شخصی مانند مسواک، لیوان یا وسایل آلوده نیز میتواند به انتقال ویروس کمک کند، اگرچه این روش نادر است.
- بوسیدن: در موارد بسیار نادر، بوسیدن فرد آلوده به HPV ممکن است منجر به انتقال ویروس شود.
- عوامل مرتبط: مصرف سیگار، الکل و تغییرات میکروبیوتای دهان ممکن است احتمال پیشرفت عفونت را افزایش دهند.
علائم زگیل دهان
ظاهر و علائم زگیلهای دهانی متنوع هستند و ممکن است تشخیص آنها را دشوار کند. علائم شایع عبارتند از:
- برجستگیهای کوچک و نرم: معمولاً به رنگ پوست، سفید، صورتی یا خاکستری.
- شکل و اندازه متغیر: ممکن است زگیلها کوچک و مسطح یا بزرگ و گلکلمی شکل باشند.
- تعداد متغیر: از یک زگیل منفرد تا گروهی از زگیلها.
- موقعیت: هر نقطه از دهان از جمله زبان، لبها، کام نرم، لثهها و حلق.
- بدون درد یا دردناک: اکثر زگیلها بدون درد هستند، اما در موارد نادر ممکن است درد، سوزش یا ناراحتی ایجاد کنند.
- خونریزی: در صورت آسیب به زگیل، ممکن است خونریزی رخ دهد.
تشخیص زگیلهای دهانی
تشخیص این بیماری معمولاً بر اساس معاینه بالینی انجام میشود. در موارد مشکوک، از روشهای زیر استفاده میشود:
- بیوپسی: برداشتن نمونه کوچکی از زگیل برای بررسی میکروسکوپی.
- آزمایشهای مولکولی (PCR): شناسایی DNA ویروس HPV در نمونههای گرفتهشده. روشهای جدید مانند Pyrosequencing و Next Generation Sequencing (NGS) نیز دقت بیشتری دارند.
- آزمایش ایمنوهیستوشیمی: بررسی بیان پروتئینهای مرتبط با HPV مانند P16 برای تشخیص عفونتهای پرخطر.
درمان زگیلهای دهانی
درمان این بیماری همیشه ضروری نیست، زیرا بسیاری از آنها خودبهخود برطرف میشوند. با این حال، در صورت وجود درد، مشکلات عملکردی یا نگرانیهای زیبایی، درمان توصیه میشود. روشهای درمانی عبارتند از:
| روش درمانی | توضیحات | مزایا | معایب |
|---|---|---|---|
| کرایوتراپی (انجماد): | استفاده از نیتروژن مایع برای تخریب زگیل | سریع و کم تهاجمی | ممکن است دردناک باشد و احتمال ایجاد اسکار وجود دارد. |
| الکتروکائوتری: | استفاده از جریان الکتریکی برای سوزاندن زگیل | موثر و قابل کنترل | احتمال درد و اسکار. |
| لیزر درمانی: | استفاده از لیزر برای حذف زگیل | دقیق و موثر | هزینه بالا و نیاز به تجهیزات تخصصی. |
| محلولهای شیمیایی: | مانند اسید تریکلرواستیک برای تخریب زگیل | ساده و ارزان | احتمال تحریک و آسیب به بافت سالم. |
| ایمیکیمود: | کرمی برای تحریک سیستم ایمنی | اثر سیستمیک و غیرتهاجمی | زمانبر و احتمال تحریک پوست. |
| جراحی: | برداشتن فیزیکی زگیل با ابزار جراحی | حذف کامل زگیل | تهاجمی و نیاز به بیهوشی. |
| درمانهای فتودینامیک: | استفاده از نور برای فعال کردن مواد حساس به نور و تخریب زگیل | کم تهاجمی و کم عارضه | نیاز به تجهیزات تخصصی. |
بیماریهای همراه با زگیل دهانی
وجود زگیلهای دهانی میتواند نشاندهنده خطر ابتلا به بیماریهای دیگر باشد:
- سرطانهای دهان و حلق: برخی از انواع پرخطر HPV میتوانند منجر به سرطانهای دهانی شوند.
- عفونتهای مقاربتی (STIs): افراد مبتلا به HPV دهانی ممکن است در معرض سایر عفونتهای مقاربتی نیز باشند.
- اختلالات سیستم ایمنی: افراد دارای سیستم ایمنی ضعیف مانند بیماران HIV بیشتر در معرض ابتلا به زگیلهای دهانی هستند.
پیشگیری از زگیلهای دهانی
پیشگیری از عفونت HPV میتواند خطر ابتلا به زگیلهای دهانی را کاهش دهد:
- رابطه جنسی ایمن: استفاده از کاندوم یا سدهای دندانی.
- کاهش تعداد شرکای جنسی: داشتن شریک جنسی ثابت.
- واکسیناسیون HPV: توصیهشده برای کودکان و نوجوانان قبل از شروع فعالیت جنسی.
بیماریهای خوشخیم مرتبط با HPV در سر و گردن
پاپیلوماتوز تنفسی برگشتپذیر (RRP)
یکی از بیماریهای خوشخیم اما آزاردهنده مرتبط با HPV، پاپیلوماتوز تنفسی برگشتپذیر است.
ویژگیهای این بیماری:
ایجاد تودههای خوشخیم (غیرسرطانی) در حنجره یا راههای هوایی
اغلب به علت HPV-6 و HPV-11
میتواند باعث خشونت صدا، گرفتگی صدا یا تنگی نفس شود
تمایل به عود و برگشت مکرر دارد
درمان معمولاً شامل جراحیهای مکرر برای برداشتن ضایعات است. این بیماری سرطانی نیست اما میتواند کیفیت زندگی را کاهش دهد.
سرطانهای سر و گردن مرتبط با HPV
اُروفارنکس بخش پشتی گلو است که شامل لوزهها و قاعده زبان میشود. سرطان اوروفارنکس مرتبط با HPV یکی از مهمترین موضوعات پزشکی سالهای اخیر است.
ویژگیهای سرطان HPV مثبت
اغلب به HPV-16 مرتبط است
در افراد جوانتر نسبت به سایر سرطانهای سر و گردن دیده میشود
ممکن است بدون سابقه مصرف سیگار یا الکل ایجاد شود
پاسخ به درمان معمولاً بهتر از سرطانهای غیرمرتبط با HPV است
علائم هشداردهنده بیماریهای HPV در گلو و گردن
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر که بیش از 2 تا 3 هفته طول بکشد، باید به پزشک مراجعه کنید:
گلودرد مداوم
توده یا ورم بدون درد در گردن
گرفتگی یا تغییر صدا
مشکل در بلع
درد گوش یکطرفه بدون علت مشخص
زخم دهانی که بهبود نمییابد
این علائم لزوماً به معنای سرطان نیستند، اما بررسی پزشکی ضروری است.
آیا سرطانهای HPV مثبت خطرناکاند؟
بله، این سرطانها جدی هستند، اما خبر خوب این است که:
معمولاً پیشآگهی بهتری دارند
به رادیوتراپی و شیمیدرمانی پاسخ مناسبتری میدهند
میزان بقای بیماران در مقایسه با سرطانهای ناشی از سیگار و الکل بالاتر است
پیشگیری از HPV و بیماریهای سر و گردن
واکسن HPV
یکی از مؤثرترین راههای پیشگیری، واکسن HPV است.
مزایای واکسن HPV:
پیشگیری از عفونت با انواع پرخطر HPV
کاهش خطر سرطان دهانه رحم
کاهش خطر برخی سرطانهای سر و گردن
پیشگیری از زگیلهای تناسلی
واکسیناسیون هم برای زنان و هم مردان توصیه میشود و بهترین زمان آن قبل از شروع فعالیت جنسی است، اما در سنین بالاتر نیز میتواند مفید باشد.
پرسشهای متداول بیماران
آیا HPV همیشه باعث سرطان میشود؟
خیر. در بیشتر افراد، سیستم ایمنی ویروس را پاک میکند و هیچ مشکلی ایجاد نمیشود.
آیا بوسیدن باعث انتقال HPV میشود؟
احتمال انتقال از طریق بوسیدن بسیار کم است، اما تماسهای دهانی–تناسلی خطر بیشتری دارند.
آیا مردان هم در معرض خطر هستند؟
بله. سرطانهای HPV مرتبط با گلو در مردان حتی شایعتر از زنان گزارش شدهاند.
دکتر عباس انتظاری – متخصص طب پیشگیری
همیارسیستم
